Na krajnjem jugu Italije, Apulija je poznata po svojoj prelepoj obali, lepoti pejzaža i izvanrednom istorijskom, kulturnom i gastronomskom nasleđu. Ali ova regija bi uskoro mogla postati poznata po tome što je pronašla efikasne strategije u borbi protiv bakterije koja preti celoj Mediteranu: xylella fastidiosa, “kuga maslina”.
Ako je Italija jedan od glavnih proizvođača maslinovog ulja u Evropskoj uniji, to je u velikoj meri zahvaljujući Apuliji, sa svojih 60 miliona maslina. Ipak, ova regija se godinama suočava sa širenjem neprijatelja koji je jednako nevidljiv kao i neuništiv za maslinu: xylella fastidiosa. Đovani Melkarne, vlasnik poljoprivredne kompanije Forestaforte, u provinciji Leče (jugoistočna Apulija), specijalizovane za proizvodnju visokokvalitetnog ekstra devičanskog maslinovog ulja, čak se seća tačno dana kada je sve počelo. „To je bilo 15. oktobra 2013. Godine. Službena izjava koja potvrđuje prisustvo xylella fastidiosa na maslinama u Apuliji je objavljena“. Od tada, ova bakterija je uništila više od 21 milion maslina. Među njima, mnoge drveće poznato jednostavno kao “stogodišnjaci”, stari stotine, ponekad čak i hiljade godina, sa stablima koja mogu dostići deset metara u obimu.
“Kuga maslina”
Šetnja među tako starim drvećem je jedinstveno iskustvo. Među najomiljenijim mestima za lokalno stanovništvo i turiste nalazi se poznata Ravnica monumentalnih maslina: ruralna zona između gradova Bari i Brindisi, koja ima veoma visoku koncentraciju stogodišnjih maslina. Stoga nije teško zamisliti prizor koji je ostavio trag prolaska xylella fastidiosa, koja je izazvala gubitak više od trećine drveća ovog ikoničnog mesta. Bakterija je, inače, pogodila mnogo šire oblasti, izazivajući ono što je opisano kao “ekološka katastrofa”: cela polja su devastirana, a velika stabla maslina su bez lišća, sa golim, mrtvim granama. Težak udarac, kako za pejzaže Apulije, tako i za poljoprivredne gazdinstva koja su se našla sa zemljištem kontaminiranim bakterijom, drastičnim padom proizvodnje i ekonomskim gubicima koji iz toga proističu. Teškoće koje se nastavljaju, pogoršane nepovoljnim klimatskim uslovima. I koje se odražavaju na industriju maslinovog ulja u celoj Italiji, koja je sada pala na peto mesto među zemljama proizvođačima maslinovog ulja.
Potraga za rešenjima
Prenesena od insekta koji meri jedva nekoliko milimetara, philaenus spumarius, bakterija xylella fastidiosa napada masline reprodukujući se do blokiranja sistema za prenos sirove soka, tih sudova kroz koje prolaze i voda i mineralne soli. To izaziva sušenje prvo lišća, zatim grana, a na kraju cele biljke koja umire, ponekad za manje od godine dana. Prema Save the Olives, nevladinoj organizaciji volontera koja okuplja agronome, poljoprivrednike, istraživače, studente i preduzetnike, koja se već godinama bavi podrškom istraživačkim projektima i akcijama borbe protiv širenja bakterije, kuga napreduje brzinom od 2 kilometra mesečno. To je 145.000 kvadratnih kilometara zemljišta u Apuliji u riziku od dezertifikacije. Međutim, ne postoje dokazana lečenja ili lekovi.
Iako je scenario obeshrabrujući, mnogi ljudi poput Đovanija Melkarnea su, međutim, od početka krize odbili da se pomire. Tražili su sredstva za suprotstavljanje bakteriji. Učestvujući, na primer, u projektima genetskog poboljšanja kako bi pronašli otporne sorte. „Saradjujem sa CNR iz Barija u planu genetskog poboljšanja masline već šest godina i postepeno smo povećavali broj ukrštanja koje radimo u jednoj godini. Imamo specijalizovane instalacije, kao što je klimatska komora, i polje sa 400 sorti gde vršimo testove na otpornosti na kombinaciju xylella i hidričnog stresa. Deo mog maslinjaka je namenjen ovim ispitivanjima.”
Objašnjava i potragu za sortama koje su otporne na kombinaciju xylella fastidiosa i hidričnog stresa. Klimatske promene, naime, čine vodu sve ređom. „Temperature su mnogo više i stoga potrošnja vode teži da raste. Uveren sam da ćemo u budućnosti morati proizvoditi ulje iz maslinjaka u aridikulturi, kako zbog troškova, tako i zbog nedostatka vode. Zato sprovodimo ove kombinovane testove.”
Nova nada
Rad istraživačkih centara izvrsnosti, kao što je CNR i Univerzitet u Bariju, u saradnji sa kompanijama sa visokim inovativnim intenzitetom i poljoprivrednim gazdinstvima poput Melkarne, dao je rezultate koji su uneli novu nadu među maslinarima u regiji. Proces za proglašavanje otporne sorte je složen i zahteva vreme: naime, laboratorijski testovi ne uvek dovoljno procenjuju ponašanje sorte*, a biljke moraju proći kroz ceo ciklus na otvorenom, izložene prirodnim uslovima, kako bi zaista dokazale svoju otpornost. Ipak, već su identifikovane i razvijene četiri otporne, ili barem tolerantne, sorte xylella fastidiosa. Hiljade mladih sadnica ovih sorti su već zasađene na poljima, umesto maslina koje su bile iskopane kako bi se zaustavio napredak bolesti. A na Ravnici milenijumskih maslina, pokušava se spasiti velika stabla oslanjajući se na “suživot” sa bakterijom zahvaljujući kalemljenju sa otpornih sorti.
Otporne masline, za ceo Mediteran
Ime Apulije je tako često bilo povezano sa imenom kuga maslina u poslednjim godinama. Međunarodni mediji su rado izveštavali o širenju bakterije u italijanskim maslinjacima. Melkarne se nada da će uskoro njegova zemlja biti proslavljena kao „majka obnove maslinarstva, zahvaljujući ovim sortama sposobnim da izdrže pretnje današnjice“.
Pored toga, rezultati istraživanja i saradnje između javnog i privatnog sektora u borbi protiv xylella fastidiosa ne koriste samo regiji Apuliji. U Španiji, najvećem proizvođaču maslinovog ulja na svetu, gde je bakterija takođe otkrivena, istraživanja Univerziteta u Bariju donose nadu. Razvijajući sorte poput "lecciana", posebno prilagođene super intenzivnim maslinjacima i otpornim na bakteriju, istraživači i maslinari iz Italije aktivno doprinose odbrani jedne od ključnih kultura mediteranskih zemalja.
* biljka koja je rezultat selekcije, mutacije ili hibridizacije, prirodne ili izazvane, i uzgaja se zbog svojih poljoprivrednih kvaliteta. (izvor Larousse)
Fotografije sa naslovne strane: “stogodišnjaci” su takođe ugroženi © Achim Ruhnau - Pixabay