Στα ανοιχτά του Οράν, ένας τεχνητός ύφαλος μεταμορφώνει έναν εξαντλημένο βυθό σε ζωντανό οικοσύστημα. Γεννημένο από μια πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών που εξελίχθηκε σε δημόσια πολιτική, το εγχείρημα του Bousfer αφηγείται πώς η επιστήμη, η τοπική κινητοποίηση και η διεθνής συνεργασία μπορούν να αποκαταστήσουν, έστω αποσπασματικά, μια Μεσόγειο που βρίσκεται υπό πίεση. Η ιστορία ξεκινά μακριά από επίσημες δηλώσεις και μεγαλόπνοα κλιματικά σχέδια. Εκτυλίσσεται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, λίγα ναυτικά μίλια από τις ακτές της Ορανίας, όπου δύτες, επιστήμονες και εθελοντές επέλεξαν να παρέμβουν προτού η υποβάθμιση καταστεί μη αναστρέψιμη.
Η 22-med συνεργάζεται με μέσα ενημέρωσης από διάφορες χώρες της Μεσογείου και δημοσιεύει κάθε Πέμπτη μια επιλογή άρθρων για να φωτίσει τα ζητήματα της περιοχής. Από τη νότια ακτή, το αλγερινό μέσο Twala προσφέρει την οπτική του.
Δείκτης IA: Βιβλιοθήκη Μεσογειακών Γνώσεων
Μπουσφέρ: μια αλγερινή εμπειρία για μια Μεσόγειο σε κρίση
22-med – Μάιος 2026
• Ανοιχτά του Οράν, ένας τεχνητός ύφαλος μετατρέπει έναν εξαντλημένο θαλάσσιο βυθό σε ζωντανό οικοσύστημα.
• Γεννημένο από μια συλλογική πρωτοβουλία, το έργο του Μπουσφέρ γίνεται αλγερινό μοντέλο θαλάσσιας αποκατάστασης.
#αλγερία #θάλασσα #βιοποικιλότητα #ύφαλος #αλιεία #μεσόγειος.
Από τον Mohamed Mir – Δημοσιογράφος
Περίπου δέκα χιλιόμετρα ανοιχτά του Οράν, εκεί όπου οι αλγερινές ακτές χάνονται μέσα σε ένα πυκνό και ήρεμο γαλάζιο, η Μεσόγειος κρύβει ένα διακριτικό πείραμα. Τριάντα μέτρα κάτω από την επιφάνεια, σε έναν βυθό που για χρόνια ήταν μια αμμώδης έρημος, ψάρια κινούνται πλέον σε πυκνά κοπάδια. Δεν βρίσκονται εκεί τυχαία. Επέστρεψαν επειδή κάποιοι αποφάσισαν, πριν από σχεδόν δέκα χρόνια, να αποδώσουν ξανά στο θαλάσσιο περιβάλλον όσα δεκαετίες ανθρώπινης πίεσης είχαν αφαιρέσει: δομή, καταφύγιο, σημεία αγκίστρωσης της ζωής.
Ο τεχνητός ύφαλος του Bousfer δεν είναι εντυπωσιακός. Δεν διαθέτει τη μνημειακότητα μεγάλων έργων θαλάσσιας μηχανικής ούτε το συμβολικό κύρος ενός θεσμοθετημένου φυσικού πάρκου. Αποτελείται από τσιμεντένιες κατασκευές που βυθίστηκαν μεθοδικά, σχεδιασμένες ώστε να αντέχουν στα θαλάσσια ρεύματα, να δημιουργούν κοιλότητες, να ευνοούν την προσκόλληση φυκιών και ασπόνδυλων οργανισμών και να ανασυνθέτουν, κομμάτι-κομμάτι, τις βασικές προϋποθέσεις ενός λειτουργικού οικοσυστήματος. Αυτό που συμβαίνει εκεί δεν έχει τόσο να κάνει με το θεαματικό αποτέλεσμα όσο με την υπομονή.
Η Μεσόγειος, όπως γνωρίζουμε, είναι μια θάλασσα υπό πίεση. Ημίκλειστη και πυκνοκατοικημένη κατά μήκος των ακτών της, συγκεντρώνει ορισμένες από τις πιο έντονες μορφές θαλάσσιας εκμετάλλευσης: βιομηχανική αλιεία, ναυσιπλοΐα, αστικές απορρίψεις, παράκτια αστικοποίηση. Στη Μασσαλία, η βιομάζα των ψαριών είχε μειωθεί κατά 80% έως 90% πριν από τη δεκαετία του 2000. Ο κόλπος του Οράν, παρότι λιγότερο βιομηχανοποιημένος, δεν γλίτωσε από αυτή τη δυναμική. Οι αμμώδεις βυθοί στα ανοιχτά της παραλίας Étoile, στο Aïn Turk, άλλοτε πλούσιοι σε βενθική ζωή, είχαν γίνει φτωχοί, σχεδόν στείροι, ανίκανοι να προσφέρουν καταφύγιο ή τροφή σε βιώσιμους θαλάσσιους πληθυσμούς.
Μια ιδέα από τους δύτες, όχι από τα υπουργεία
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το 2015, μια αλγερινή οργάνωση αποφάσισε να παρέμβει. Η Barbarous, μια ένωση θαλάσσιας οικολογίας που ιδρύθηκε από δύτες και βιολόγους, ανέλαβε τότε ένα σχέδιο που πολλοί θεωρούσαν μη ρεαλιστικό: την εγκατάσταση του πρώτου τεχνητού υφάλου της Αλγερίας στον κόλπο του Bousfer.
Επικεφαλής της πρωτοβουλίας είναι ο Amine Chakouri, έμπειρος δύτης και περιβαλλοντικός ακτιβιστής, ο οποίος υπερασπίζεται μια απλή, σχεδόν παιδαγωγική ιδέα: στο θαλάσσιο περιβάλλον, η βιολογική ποικιλότητα δεν γεννιέται από το ίδιο το νερό, αλλά από το υπόστρωμα. Χωρίς φυσική βάση, δεν υπάρχει προσκόλληση οργανισμών, ούτε τροφική αλυσίδα, ούτε βιώσιμη ζωή.
Ο ύφαλος του Bousfer σχεδιάστηκε ως ύφαλος παραγωγής, που συχνά περιγράφεται ως μια «πολυκατοικία για ψάρια». Ο στόχος δεν είναι διακοσμητικός ούτε αποκλειστικά συντηρητικός: είναι η αύξηση της βιοποικιλότητας και της ιχθυολογικής βιομάζας σε μια υποβαθμισμένη περιοχή, ώστε το οικοσύστημα να μπορέσει να αναγεννηθεί από μόνο του.
Η ιδέα δεν είναι καινούργια σε παγκόσμια κλίμακα. Η Ιαπωνία, ειδικότερα, έχει οικοδομήσει εδώ και δεκαετίες μια δημόσια πολιτική τεχνητών υφάλων, με σχεδόν 20.000 τοποθεσίες και εκατοντάδες μοντέλα προσαρμοσμένα στα τοπικά περιβάλλοντα. Στην Αλγερία, ωστόσο, η προσέγγιση παραμένει ακόμη σε πειραματικό στάδιο.
Τα πρώτα αποτελέσματα εμφανίζονται γρήγορα. Κατά την πιλοτική φάση που ξεκίνησε το 2015, ο αριθμός των ειδών που καταγράφηκαν στην περιοχή αυξήθηκε από τέσσερα σε σαράντα τέσσερα. Πιο πρόσφατα, η επιστημονική παρακολούθηση της μονάδας O.R.1 — Oran Reef One αποκάλυψε μια ακόμη πιο εντυπωσιακή επιτάχυνση: μέσα σε μόλις έξι μήνες, ο πλούτος ειδών αυξήθηκε πάνω από εννέα φορές.
Τριάντα επτά είδη επαναποίκισαν την περιοχή, ανάμεσά τους ψάρια με υψηλή οικολογική και εμπορική αξία: σαργοί, τσιπούρες, μαγιάτικα, σκορπίνες, χειλούδες (wrasses) και ροφοί. Ο ύφαλος μετατρέπεται σταδιακά σε φυτώριο ζωής και στη συνέχεια σε έναν πραγματικό βιολογικό κόμβο συνάντησης.
Όταν ο πειραματισμός γίνεται δημόσια πολιτική
Αυτή η μεταμόρφωση αρχίζει να προσελκύει το ενδιαφέρον πέρα από τον κύκλο των περιβαλλοντικών οργανώσεων. Το 2016, μια παρόμοια πρωτοβουλία εμφανίζεται στην Αννάμπα, με πρωτοβουλία της ένωσης Hippone Sub. Έναν χρόνο αργότερα, το 2017, το αλγερινό κράτος υιοθετεί εθνικό διάταγμα που ρυθμίζει τη δημιουργία και διαχείριση τεχνητών υφάλων. Το κείμενο αποκεντρώνει τη διακυβέρνησή τους, αναθέτοντας στις τοπικές αρχές την ευθύνη υλοποίησης και συντήρησής τους, ενώ παράλληλα ενθαρρύνει τη συνεργασία μεταξύ συλλόγων, πανεπιστημίων και δημόσιων υπηρεσιών. Αυτό που αρχικά αντιμετωπιζόταν ως μια ακτιβιστική ουτοπία μετατρέπεται σταδιακά σε εργαλείο δημόσιας πολιτικής.
Στο Bousfer, το έργο αποκτά πλέον μεγαλύτερη κλίμακα. Υποστηρίζεται από μια θεσμική και κοινωνική συμμαχία που περιλαμβάνει το Υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Αλιείας, την ένωση Barbarous, το Πανεπιστήμιο Oran 1 Ahmed Ben Bella και την Ιαπωνική Υπηρεσία Διεθνούς Συνεργασίας (JICA). Η επιστημονική παρακολούθηση διασφαλίζεται κυρίως από τον Kaïs Boumediène Hussein, διδάκτορα οικολογίας και θαλάσσιας βιολογίας, πανεπιστημιακό ερευνητή και επιστημονικό σύμβουλο της Barbarous. Η διάγνωσή του παραμένει σταθερή: το κλειδί της θαλάσσιας βιοποικιλότητας βρίσκεται στην πολυπλοκότητα των ενδιαιτημάτων. Η δημιουργία υποστρωμάτων αρκεί για να πυροδοτήσει μια βιολογική έκρηξη.
Η μεγάλη φάση του έργου, που ολοκληρώθηκε το 2025, περιλάμβανε τη βύθιση 80 επιπλέον τσιμεντένιων δομών, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περίπου το 80% της σημερινής διαμόρφωσης του υφάλου. Οι κατασκευές αυτές, απλωμένες σε δέκα εκτάρια, δημιουργούν ένα μωσαϊκό μικροενδιαιτημάτων ικανών να προσελκύσουν τόσο βενθικά (demersal) όσο και πελαγικά είδη. Το φαινόμενο της «όασης» είναι πλέον εμφανές: τα ψάρια δεν περνούν απλώς από την περιοχή — εγκαθίστανται.
Όμως αυτή η οικολογική επιτυχία θέτει αμέσως ένα κλασικό πρόβλημα: την προστασία. Ένας τεχνητός ύφαλος, προσελκύοντας ζωή, προσελκύει ταυτόχρονα και ανθρώπινη πίεση. Για να αποφευχθεί η μετατροπή του σημείου σε επίκεντρο εντατικής αλιείας ή υποβρύχιου κυνηγιού, θεσπίστηκαν αυστηρά μέτρα. Στο πλαίσιο της δεύτερης φάσης, RO II, εγκαταστάθηκαν συστήματα σήμανσης και οριοθέτησης σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Θαλάσσιας Αλιείας της Περιφέρειας Οράν και την Aqua Paloma, εταιρεία εξειδικευμένη σε θαλάσσια έργα. Στόχος είναι η περιοχή να είναι ορατή, να αποφεύγεται η ακούσια παρέμβαση και να προστατεύεται νομικά.
Μια οικολογία που πρέπει επίσης να θρέψει
Το εγχείρημα του Bousfer δεν περιορίζεται στην οικολογική αποκατάσταση. Ενσωματώνει και μια σαφώς δηλωμένη κοινωνικοοικονομική διάσταση. Οι παράκτιοι αλιείς μικρής κλίμακας, που βρίσκονται αντιμέτωποι με τη μείωση των φυσικών αποθεμάτων, επηρεάζονται άμεσα. Στη Μασσαλία, οι τεχνητοί ύφαλοι του Prado επέτρεψαν αύξηση της βιομάζας κατά 264% μέσα σε δέκα χρόνια. Στην Αλγερία, οι πρώτες μετρήσεις δείχνουν ήδη αύξηση της βιομάζας ορισμένων ειδών-στόχων, με άμεσο οικονομικό όφελος που εκτιμάται σε πάνω από 26.000 δηνάρια ανά κιλό για τους τοπικούς ψαράδες.
Η καινοτομία συνεχίζεται μέσω της μελέτης συμπληρωματικών εφαρμογών: θέσεις για μυδοκαλλιέργεια, συνύπαρξη με κεφαλόποδα όπως το χταπόδι ή η σουπιά, καθώς και διαφοροποίηση των εισοδημάτων που προέρχονται από την αλιεία. Ο ύφαλος μετατρέπεται έτσι σε εργαλείο βιώσιμης ανάπτυξης, συνδέοντας την προστασία του οικοσυστήματος με την οικονομική βιωσιμότητα.
Σε αυτή τη διάσταση προστίθεται και ο τουρισμός. Η οικολογική κατάδυση γύρω από τεχνητούς υφάλους ανοίγει νέες προοπτικές για έναν πιο ήπιο και υπεύθυνο παράκτιο τουρισμό, δημιουργώντας παράλληλα θέσεις εργασίας και ενισχύοντας την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση. Η αναγέννηση της θαλάσσιας ζωής δεν ωφελεί μόνο τα ψάρια· αναδιαμορφώνει και τις ανθρώπινες χρήσεις της ακτογραμμής.
Η ιαπωνική συνεργασία διαδραματίζει εδώ έναν δομικό ρόλο. Η Ιαπωνία είναι η μοναδική χώρα που έχει αναπτύξει σε βιομηχανική κλίμακα πολιτική τεχνητών υφάλων. Η τεχνογνωσία της, που εκπροσωπείται ιδίως από τον ειδικό Nanao Hitonori, μεταφέρεται στο Bousfer μέσα από μια σταδιακή διαδικασία μεταφοράς γνώσης και δεξιοτήτων. Δύο σημαντικά προγράμματα κατάρτισης έχουν ήδη προγραμματιστεί για το 2026: το ένα στην Τυνησία, με αντικείμενο την επιστημονική διαχείριση των υφάλων, και το άλλο στην Ιαπωνία, αφιερωμένο στη βιώσιμη συνεκμετάλλευση και συνδιαχείριση της αλιείας.
2026, η μετάβαση σε μεγαλύτερη κλίμακα
Το έργο εμπνέεται επίσης από τοπικές καινοτομίες. Η αρχική ιδέα, γνωστή ως «Bio-Kaïs», βασίστηκε στην εγκατάσταση λιβαδιών ποσειδωνίας (Posidonia oceanica) σε υποβαθμισμένους θαλάσσιους βυθούς, που έμοιαζαν με «θαλάσσιες ερήμους». Αρχικά δοκιμασμένη σε μικρή κλίμακα, η μέθοδος προσαρμόστηκε στη συνέχεια στις διαστάσεις του χώρου του Bousfer. Παράλληλα, η οργάνωση Barbarous εργάζεται για τη μεταφύτευση της άλγης cystoseira, ενός απειλούμενου είδους αλλά και σημαντικού δείκτη καλής ποιότητας νερού, ιδιαίτερα γύρω από τους λιμενοβραχίονες των αλγερινών λιμανιών.
Το 2026 σηματοδοτεί μια νέα φάση. Τα εγκεκριμένα σχέδια επέκτασης προβλέπουν τη βύθιση 100 επιπλέον τσιμεντένιων δομών, αυξάνοντας το σύνολο σε 180 μονάδες. Παράλληλα, το μοντέλο του Bousfer πρόκειται να αναπαραχθεί και σε άλλες επαρχίες (wilayas), όπως η Σκίκντα, η Τιπάζα και η Τίζι Ουζού, στο πλαίσιο μιας εθνικής στρατηγικής θαλάσσιας αποκατάστασης.
Οι προκλήσεις, ωστόσο, παραμένουν. Ο κυριότερος αναγνωρισμένος κίνδυνος είναι το λεγόμενο «φαινόμενο συγκέντρωσης»: η προσέλκυση ψαριών μπορεί ταυτόχρονα να προσελκύσει υπερβολική αλιευτική πίεση. Η συνδιαχείριση με τους ψαράδες, η συνεχής επιστημονική παρακολούθηση και η ένταξη του υφάλου σε μια συνολική περιβαλλοντική πολιτική θεωρούνται απαραίτητες προϋποθέσεις. Ένας τεχνητός ύφαλος δεν αποτελεί θαυματουργή λύση. Δεν υποκαθιστά την επεξεργασία λυμάτων, τον έλεγχο της παράκτιας ρύπανσης ή την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.
Ωστόσο, η εμπειρία του Bousfer δείχνει ότι μια διαφορετική πορεία είναι εφικτή. Ξεκινώντας ως μια περιθωριακή πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών, εξελίχθηκε σε έργο θεσμοθετημένο, επιστημονικά τεκμηριωμένο και νομικά κατοχυρωμένο. Αποδεικνύει την ικανότητα της αλγερινής κοινωνίας των πολιτών να πυροδοτεί απτές αλλαγές, αρκεί το κράτος να αποδεχθεί να τις στηρίξει.
Κάτω από τα κύματα του κόλπου του Οράν, ο ύφαλος δεν παράγει απλώς ζωή. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη μεσογειακή δυναμική: εκείνη μιας θάλασσας που μπορεί ακόμη να αποκατασταθεί, όχι μέσω θεαματικών και μεγαλόπνοων παρεμβάσεων, αλλά χάρη στη συσσώρευση μικρών, επίμονων και συλλογικών αποφάσεων. Στο Bousfer, το τσιμέντο δεν χρησιμοποιήθηκε για να κατακτηθεί η φύση, αλλά για να της δοθεί ξανά ένα σημείο στήριξης.
