Mes gurit dhe detit, Gjirokastër thotë një Mesdhe të bërë nga transmetimi. Në qytetin e lindjes së Ismaïl Kadaré, çatitë e guri dhe burimet ruajnë jehonën e lutjeve, ndërsa diktatura e Enver Hoxhës ka lënë plagët e saj. Muzeu, kujtimet dhe filmat e paradave kujtojnë zjarrin e imponuar. Në rrugën Kadaré, e shijojmë "qytetin e gurit" para se të shkojmë drejt Sarandës ku peshku i pjekur dhe një gotë ouzo na ftojnë të zbulojmë detin tonë mes tokave.
Mesdheu, shpesh, është një histori transmetimi. Është përsëri shoku im Predrag Matvejevitch, autori i Breviarit mesdhetar, që më bëri të takoj Ismaïl Kadaré, shkrimtarin e madh shqiptar. Ishte në Romë, pas luftës në ish-Jugosllavi. Kadaré, si Matvejevitch, është një njeri i Ballkanit. Ai i përket një bote të decentralizuar, paralele, një Mesdheu vertikal ku bashkohen disa shoqëri, ku përkatësitë siç janë kryqëzohen ashtu edhe përjashtohen. Për një kohë të gjatë Kadaré ishte një nga fytyrat e pakta të njohura të Shqipërisë në planin ndërkombëtar. Ky vend sekret, citadela komuniste, një vërtetë vrimë e zezë e mbyllur për të huajt. Figura e vetme që e tejkalonte ishte ajo e udhëheqësit të tij, Enver Hoxha, një lloj "udhëheqësi suprem" të një Shqipërie komuniste, me tendencë absolutiste. Megjithatë, Enver Hoxha si Ismaïl Kadaré vijnë nga e njëjta qytet, Gjirokastër…
Ishte një qytet i çuditshëm që, si një qen i parahistorik, dukej se kishte dalë papritur në luginë nga një natë dimri për të ngjitur me vështirësi anën e malit. Çdo gjë në këtë qytet ishte e vjetër dhe prej guri, nga rrugët dhe burimet deri te çatitë e shtëpive të mëdha shekullore, të mbuluara me pllaka guri gri, të ngjashme me shkallët gjigante. Ishte e vështirë të besohej se nën këtë mbulesë të fuqishme ekzistonte dhe riprodhohej mishi i butë i jetës.
Për udhëtarin që e shikonte për herë të parë, qyteti zgjonte dëshirën për një krahasim, por ai e kuptonte menjëherë se ishte një kurth sepse e përjashtonte të gjitha; në të vërtetë, nuk ngjante me asgjë. Ai nuk duronte më shumë krahasimet se sa shiu, breshëri, ylberët dhe flamujt e huaj shumëngjyrësh, që linin çatitë e tij siç kishin ardhur, po aq kalimtarë dhe të paqenë sa ishte ajo e përjetshme dhe konkrete.
Dhe Kadaré përfundon prologun e famshme Kronikës së qytetit të gurit[1]- Nuk ishte e lehtë të ishe një fëmijë në këtë qytet.
Ai ishte aty, para se të nisej për të studiuar në Tiranë, kryeqyteti, pastaj në Moskë, të cilën duhej ta linte në vitin 1960, në momentin e ndarjes ideologjike midis BRSS dhe regjimit komunist shqiptar të shokut të tij Enver Hoxha.
Shumë kohë më vonë u ktheva në qytetin gri, të pavdekshëm. Këmbët e mia u vendosën me ngurrim mbi shpinën e rrugëve të saj të shtruara. Ato më mbajtën. Guri, më ke njohur. Dhe është e vërtetë që Ismaïl Kadaré është i njohur dhe i njohur në Gjirokastër. Një rrugë e gjatë që zvarritet në anën e kodrës mban emrin e tij. Qyteti i gurit është bërë një qytet i vizituar gjerësisht sot. Ai nuk është më i mbyllur në historinë e tij të veçantë, i mbuluar nga citadela e tij të madhe, e cila vazhdon të mbizotërojë mbi qytet.
Çfarë e formon një qytet? Si të hysh brenda, të gjesh ritmin e tij, pulsimin e brendshëm? Ai qëndron shpesh larg evidencave dhe dukjeve, në një realitet të ndjeshëm që kërkon vetëm të ndahet. Për një kohë, duhet thjesht të lësh veten të mbash, të lejojë të befasohesh nga ajo që vjen, nga kthesat dhe befasitë e tij. Gjirokastër është një qytet i mbushur me histori. Një aleancë e qytetit me historinë osmane, ku dëgjohet në mëngjesin e vogël murmuri i thirrjeve për lutje, dhe ku historia profane komuniste ka lënë plagë të thella. Muzeu etnografik i qytetit, i vendosur në një shtëpi të vjetër dhe të bukur, tregon veçanërisht për varjen e dignitarëve fetarë, priftërinjve ortodoksë si dhe figurave të udhëheqësve të fraternisë bektashiane, të vrarë nga regjimi komunist. Që asnjë kokë të mos dalë!
Gurët e vjetër të Gjirokastrës mbajnë shumë histori. Në fund të një dyqani suvenirësh, ku shiten një sërë objektesh nga regjimi i vjetër, video të vjetra projeksionojnë imazhet e paradave komuniste. Këngë dhe valle, procesione profane të një zjarri kolektiv të organizuar dhe militarizuar, që duken kaq të vjetra dhe të frikshme, tridhjetë e pesë vjet pas rënies së diktaturës.
Rrugës Ismaïl Kadaré, sot, qëndron një rezidencë e bukur, me një terasë të ndriçuar, ku mund të mbash në duar qytetin e gurit. Ka si një ëmbëlsi mëngjesi, një zjarr sekret këtu, një lumturi të thjeshtë për të dëgjuar zhurmat e qytetit të vjetër. Ai nuk e jep veten në shikimin e parë, por lejohet me kënaqësi të zbutet, sa herë që i jepet koha. Ky është vendi për të lexuar faqet e librave të Kadaré[2], për t'u zhytur në universin e tij simbolik, nga qyteti i fëmijërisë së tij.
Nga Gjirokastra, kalimi me autobus drejt detit kalon disa male dhe luginat, deri në qytetin e Sarandës, në majë të Shqipërisë. Një port i vogël ku arti i jetesës, në mënyrë mesdhetare, është pikërisht aty, në plotësinë dhe intensitetin e shijeve të tij, nga një peshk i mirë i pjekur, shoqëruar me një gotë të vogël Ouzo! Qenia në botën mesdhetare ndodhet në këtë prani të zakonshme në botë, në këtë çarje tragjike, këtë "përherë befasuese" ku gjithçka mund të përmbysë në një çast, dhe ku është pra e drejtë dhe e mirë të jetosh gjithë intensitetin e kohës që kalon.
Nga Saranda, për më pak se një gjysmë ore me traget, mund të shohësh me sy ishullin e Korfuzit, ndalesa e fundit, në fund të Adriatikut, dhe ndalesa e parë e këtyre Kronikave mesdhetare, që kështu mbyllen.
[1] Ismaïl Kadaré, Kronika e qytetit të gurit, Gallimard Folio, 2024
[2] Shih veçanërisht nga Ismaïl Kadaré dhe Gilles de Rapper, Shqipëria, mes legjendës dhe historisë, Actes-Sud, Bleu, 2004
Foto e Parë: Gjirokastër, qyteti i gurit © Thierry Fabre