Mostar nuk reduktohet as në urën e saj të rindërtuar, as në tregimet zyrtare të pajtimit. Duke ecur në këtë qytet të shënuar nga lufta, mes kujtimesh të fraksionuara, trashëgimish osmane dhe realitetesh bashkëkohore, ky tekst eksploron gjurmët e dukshme dhe të padukshme të lëna nga historia e fundit. Mes dhimbjes së vazhdueshme, ripërkufizimeve urbane dhe shikimeve të udhëtarëve, ai shqyrton se çfarë do të thotë ende « të bësh qytet » në një Mesdhe ku urat simbolizojnë po aq ndarjet sa lidhjet e mundshme për t'u rindërtuar.
« Ata guxuan të vrasin të Vjetrin ! » Kështu u shpreh shoku Predrag Matvejevitch, autori i famshëm i Brévaire méditerranéen, për të ndarë dhimbjen dhe indinjatën e tij gjatë shkatërrimit të urës së famshme të Mostarit, më 9 nëntor 1993, nga nacionalistët kroatë të HVO. E ndërtuar nën perandorinë osmane në 1566, nga një mjeshtër ndërtimi i quajtur Haïrudin, në kohën e Sulejmanit të Madh, ura e Mostarit ishte shumë më tepër se një emblemë e qytetit. « Ajo mbetet përherë e lidhur me kujtimet e mia të fëmijërisë dhe adoleshencës », vëren Matvejevitch. « Ne e quanim « Të Vjetrin » thjesht, siç bëjmë me një shok ose një baba ; ne takoheshim te « Të Vjetri », notonim nën « Të Vjetrin », më të guximshmit prej nesh hidhnin « nga lart te Të Vjetri » në Neretva. [1]»
Mostar është një nga këto qytete martirë të luftës në ish-Jugosllavi, me Sarajevon, Vukovarin ose Srebrenicën. Që në hyrje të qytetit, perceptohet shkalla e katastrofës së kaluar, me shumë varreza që janë aty, të vendosura para syve tanë, si një e vërtetë e një të kaluare që nuk kalon. Dhimbja si dhe poshtërimi i dhunës së kësaj lufte fraterne nuk janë vërtet të fshehura në kujtesa. Ato dalin në sipërfaqe, duke ecur në qytet edhe sot e kësaj dite shumë të ndarë, mes përkatësive komunitare dhe fetare. A ekziston një botë ose një Qytet në përbashkët në Mostar sot ? Asgjë nuk është më e sigurt, pavarësisht rindërtimit të urës, në korrik 2004, e cila u paraqit si një simbol i gjallë i mundësive të ribashkimit, përmes një diskursi lehtësues dhe të rremë, mbajtur nga organizatat ndërkombëtare dhe sidomos nga Bashkimi Evropian, rreth një pseudo « pajtimi ».
Siç dëshmon antropologu Aline Cateux në librin e saj të fundit[2], ku na fton të ndjekim « rrugët e pas » dhe të eksplorojmë kështu historitë e pas-luftës, Mostar nuk mund të përmblidhet në slogane të thjeshta dhe në vende të kota. Duhet të dish të dallosh gjurmët e një plage që nuk është mbyllur, të një dhimbjeje që është shumë larg nga riparimi. Kur urat janë të thyera, në pëllëmbët e imagjinatës historike, në atë që e mbante bashkë një Qytet si Mostar, nuk janë thjesht punë rindërtimi, si « Ura e Re e Vjetër », që mund të rikthejnë atë që ishte. Duhet të mësojmë të dalim nga teatri i hijeshive, të shpëtojmë nga shumë iluzione që shfaqen si aq shumë formula të gatshme dhe të lejojmë veten të befasohemi nga shumë ashpërsitë e qytetit, gjithmonë të ndarë.
« Kështu, në hapësirën publike mostariene përballen kujtime dhe kundër-kujtime që formojnë përditshmërinë e banorëve, ndonjëherë edhe në mënyrë logjistike. Të gjithë nuk e kanë pranuar në të vërtetë nomenklaturën e re të rrugëve. Disa vazhdojnë të përdorin emrat e vjetër që taksistët që nuk janë origjinarë të qytetit nuk i njohin. »
Antropologu thekson, pas këtyre emrave të rrugëve, të gjitha ndarjet që dalin, dhe veçanërisht me ardhjen e shumë banorëve të rinj që erdhën në Mostar pas luftës së viteve 1990. Konfigurimi njerëzor i qytetit ka ndryshuar thellësisht.
Mbetej për udhëtarin që vjen të kalojë disa kohë në Mostar, gëzimet e një qyteti me pamje të shumta, ku arkitektura osmane e xhamive si dhe e shtëpive të vjetra, shfaqet mes ndërthurjeve të rrugëve ku mbretërojnë kishat, katolike si ortodokse. Thirrjet për lutje ritmojnë ditët, si një çaj i mirë a la turca në Sarray, një sallon të shijshëm ku mund të shijosh njëkohësisht ëmbëlsira dhe ku punon një klientelë e gjerë që e do të kalojë kohë duke biseduar, pak larg. Sepse Mostar është bërë një qytet i njohur, që tërheq një turizëm në rritje dhe të përqendruar në lagjen përreth « Ura e Re e Vjetër », e cila ka rikthyer gjithë energjinë e saj, nga një breg në tjetrin të Neretvës. Ka gjithashtu shtëpi të vjetra ku mund të banohet, më shumë se këndshëm dhe sikur të ishte jashtë kohës, në një shtëpi muze të shekullit XVII, Shtëpia Muslibegobič. Ajo na tregon një tjetër kohë, na bën të perceptojmë, nga brenda, mënyrën e jetesës në Mostar, kur ajo ishte një provincë osmane. Kjo është mundësia për të takuar një tjetër shkrimtar të madh, Ivo Andrič, fitues i çmimit Nobel për letërsi, i cili « Ura mbi Drin » si dhe « Kronika e Travnikut » na bëjnë të perceptojmë jehonën e largët të një bote që sot ka humbur. Mostar, si Mesdheu, ekziston vërtet vetëm për aq sa ato tregojnë veten.
Ishte një herë, ose disa herë… Le të dëgjojmë këtë murmërim të gjatë të tregimeve.
[1] Predrag Matvejevich, në Qantara, revistë e IMA, Urat e thyera, N°11, Prill-Maj-Qershor 1994
[2] Aline Cateux, Mostar : kjo nuk është një qytet, Actes-Sud, Janar 2026
Foto e Parë: ura e vjetër e Mostarit © DR