Στην Αβδάτ, στα υψίπεδα του Νέγκεβ, Ισραηλινοί ερευνητές κατάφεραν να καλλιεργήσουν ποικιλίες σταφυλιών που καλλιεργούνταν στην περιοχή πριν από σχεδόν 1.500 χρόνια. Αφού βρήκαν το DNA τους σε αρχαίους σπόρους, επαναφύτευσαν τους απογόνους τους και παρήγαγαν ένα κρασί που εξέπληξε τους ειδικούς. Αλλά πίσω από αυτό το αρχαιολογικό πείραμα διαφαίνεται ένα άλλο ζήτημα, η εύρεση ποικιλιών ικανών να αντέξουν στην κλιματική αλλαγή.
Κατά τις ανασκαφές που διεξήχθησαν μεταξύ 2017 και 2019, ανακαλύφθηκαν καμένοι σπόροι σταφυλιών που χρονολογούνται από τον 7ο αιώνα. Δύο αρχαίες ποικιλίες ταυτοποιήθηκαν: η Συρίκι, με μαύρα σταφύλια, και η Μπαρ, που χρησιμοποιείται για την παραγωγή λευκού κρασιού. Ένας από τους ερευνητές μελετούσε συγκεκριμένα τις ποσότητες των σπόρων που υπήρχαν στα διάφορα αρχαιολογικά στρώματα για να ανασυνθέσει την άνοδο και την πτώση της βιομηχανίας κρασιού στο Νέγκεβ κατά τη βυζαντινή εποχή. Τα ίχνη αυτής της γεωργίας είναι ακόμα πολλά στις κοιλάδες και στους ανοιχτούς χώρους, όπου διατηρούνται ιδιαίτερα πολλά πατητήρια κρασιού. Η αρχαία βιομηχανία κρασιού αποτελεί έτσι αναπόσπαστο μέρος του αρχαιολογικού τοπίου.
Μια μοναδική αρχαιολογική ανακάλυψη
«Οι σπόροι στάλθηκαν στο Πανεπιστήμιο της Χάιφα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ήταν αρκετά καλά διατηρημένοι για να επιχειρήσουν να εξάγουν το DNA τους. Συμπληρωματικές έρευνες επέτρεψαν να χαρακτηριστούν αυτά τα σταφύλια και να ταυτοποιηθούν ως παραδοσιακές ποικιλίες του νότου της Γης του Ισραήλ. Μετά από μια μακρά διαδικασία, καταφέραμε να βρούμε τους άμεσους απογόνους τους. Ένας από αυτούς αντιστοιχεί σε μια ποικιλία που βρίσκεται σήμερα στην Ελλάδα», δήλωσε στο Itonnews ο αρχαιολόγος Λιόρ Σβιμέρ, από την Ισραηλινή Αρχή Φύσης και Πάρκων.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές πήραν μοσχεύματα και τα επαναφύτευσαν, χωρίς λιπάσματα, εκεί όπου είχαν ανακαλυφθεί οι σπόροι: κοντά σε μια σπηλιά που βρίσκεται λίγα μόλις μέτρα από μια αρχαία γεωργική εκμετάλλευση που χρονολογείται από τη βυζαντινή εποχή. Χρησιμοποίησαν αρχαίες μεθόδους, βασιζόμενοι στη διάταξη των γεωργικών εκτάσεων εκείνης της εποχής.
«Παράλληλα, ξεκίνησα ανασκαφές στον χώρο με έναν συνάδελφο από την Ισραηλινή Αρχή Αρχαιοτήτων και ανακαλύψαμε ένα μεγάλο πατητήρι ικανό να παράγει περίπου 6.000 λίτρα την ημέρα», δηλώνει ο Λιόρ. Η ομάδα διαπιστώνει τότε ότι τα μοσχεύματα αναπτύσσονται πολύ πιο γρήγορα από τις ευρωπαϊκές ποικιλίες. «Συλλέξαμε περίπου 400 κιλά σταφύλια από τις δύο κύριες ποικιλίες και τα παραδώσαμε σε δύο παραγωγούς που εργάζονται με φυσικές μεθόδους. Δεν πρόσθεσαν θείο ούτε οξέα. Τα σταφύλια αφέθηκαν με τη φλούδα τους ώστε οι φυσικές ζύμες να προκαλέσουν αυθόρμητα τη ζύμωση», αφηγείται ο Λιόρ.
Οι πρώτες φιάλες εκπλήσσουν
Κατά το άνοιγμα των πρώτων φιαλών, το αποτέλεσμα εκπλήσσει. Το κρασί είναι καλό, ελαφρώς διαφορετικό, πιο φρουτώδες και με αρκετά υψηλό βαθμό αλκοόλ. «Από τότε, ανοίγουμε τακτικά μια φιάλη για να παρατηρήσουμε την εξέλιξή της. Το κρασί αλλάζει ακόμα και μετά την εμφιάλωσή του», συνεχίζει ο Λιόρ.
Τακτικά, το κρασί δοκιμάζεται από δημοσιογράφους, οινοπαραγωγούς και επαγγελματίες του κλάδου όταν επισκέπτονται τον χώρο. Το Syriki έχει επίσης σταλεί σε σομελιέ στο Τελ Αβίβ, οι οποίοι το υποδέχτηκαν πολύ θετικά. Θυμίζει κόκκινες ποικιλίες όπως το Carignan, το Grenache ή το Syrah, με φρουτώδες και απαλό προφίλ, που χαρακτηρίζεται από κόκκινα φρούτα και μια ορισμένη αλκοολική πλούσια. «Καταφέραμε να ανασυνθέσουμε μέρος της διαδικασίας της βυζαντινής εποχής αναπαράγοντας διάφορες μεθόδους καλλιέργειας για να παράγουμε ένα εξαιρετικό κρασί», επιχαίρει ο Lior.
Η ζέστη αλλάζει τα δεδομένα
Οι ερευνητές ελπίζουν ότι αυτές οι ποικιλίες θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ανάπτυξη μιας αμπελουργίας καλύτερα προσαρμοσμένης στη ζέστη και την ξηρασία. Η ιστορία της καλλιέργειάς τους στο Νέγκεβ τροφοδοτεί αυτή την ελπίδα. Κατά τη βυζαντινή εποχή, η αμπελουργία ήταν μια σημαντική οικονομική δραστηριότητα στο Νέγκεβ. Σύμφωνα με τον Lior, περίπου 100.000 αγροτικές αναβαθμίδες καλλιεργούνταν τον 6ο αιώνα στην περιοχή. Η έρημος δέχεται λιγότερο από 100 χιλιοστά βροχής ετησίως. Ωστόσο, χιλιάδες ντάναμ* ήταν αφιερωμένα στους αμπελώνες, με δεκάδες πατητήρια και σημαντικές εγκαταστάσεις παραγωγής. Ορισμένες εκτιμήσεις αναφέρουν παραγωγή που μπορεί να φτάσει το ένα εκατομμύριο λίτρα κρασιού ετησίως. Για να καταφέρουν να παράγουν κρασί σε αυτή την κλίμακα στην έρημο, έπρεπε να κατασκευάσουν εξαιρετικά πολύπλοκα συστήματα με κανάλια και υποδομές που επέτρεπαν τη συλλογή και χρήση κάθε σταγόνας βροχής...
Πέρα από το ιστορικό και αρχαιολογικό ενδιαφέρον, το έργο του Lior θα μπορούσε να έχει σημαντική εμβέλεια απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτές οι αρχαίες ποικιλίες είναι η απόδειξη ότι είναι δυνατόν να αναπτυχθεί μια αμπελουργία πιο ανθεκτική στις υψηλές θερμοκρασίες, την ξηρασία και τα ακραία καιρικά φαινόμενα.
Ωστόσο, οι έρευνες δεν βασίζονται μόνο στα αρχαιολογικά ευρήματα. Βασίζονται επίσης στις γεωργικές γνώσεις που μεταδίδονται στην περιοχή, ιδιαίτερα εντός της βεδουίνικης κοινότητας. «Οι Βεδουίνοι της περιοχής μου είπαν πώς προστάτευαν τα αμπέλια από τα πουλιά εκείνη την εποχή. Κάθονταν δίπλα στο χωράφι με ένα σκοινί δεμένο σε δύο κομμάτια μέταλλο. Κάθε φορά που ένα πουλί ερχόταν να καθίσει, τραβούσαν το σκοινί και έκανε έναν δυνατό θόρυβο — 'παφ!' — και το πουλί πετούσε μακριά. Ήταν σαν ένα είδος ηχητικού σκιάχτρου. Χρησιμοποιούσαν επίσης περιττώματα περιστεριών ως λίπασμα, μια παραδοσιακή γεωργική πρακτική που είναι ακόμα γνωστή στην περιοχή», εξηγεί ο Lior.
Παραγωγή πέρα από το Avdat
Ο Lior θεωρεί ότι οι έρευνές του θα μπορούσαν, μέσα σε λίγα χρόνια, να αποτελέσουν μια σημαντική πρόοδο για τη βιομηχανία κρασιού στο Ισραήλ και στον κόσμο. Αρκετοί αμπελώνες της περιοχής επιθυμούν πλέον να παράγουν αυτές τις ποικιλίες. Οι ερευνητές ελπίζουν να μπορέσουν να πουλήσουν τις πρώτες φιάλες στο κοινό στο Avdat από το επόμενο έτος, πριν αναπτύξουν την εμπορική τους διάθεση μέσα σε τρία έως τέσσερα χρόνια. «Περπάτησα στο Νέγκεβ με τα πόδια για δέκα χρόνια. Γνωρίζω όλες τις γωνιές, όλες τις κρυψώνες. Αυτή η εμπειρία έκανε όλα αυτά εξαιρετικά ζωντανά για μένα. Έχω απεριόριστο θαυμασμό για τους αρχαίους που δημιούργησαν εδώ κάτι θαυμάσιο· κατάφεραν να παράγουν κρασί στην έρημο και να το εμπορευτούν μέχρι τη Ρώμη», καταλήγει.
Στην Αβδάτ, η εμπειρία συνεχίζεται πλέον πέρα από την ιστορική αναπαράσταση. Μένει να δούμε πώς θα συμπεριφερθούν αυτές οι αρχαίες ποικιλίες όταν θα εγκαταλείψουν τα πειραματικά αγροτεμάχια για να καλλιεργηθούν σε μεγαλύτερη κλίμακα. Το ενδιαφέρον που εκδηλώνεται από τα οινοποιεία της περιοχής αποτελεί ένα πρώτο βήμα. Αν τα αποτελέσματα που παρατηρούνται στην Αβδάτ επιβεβαιωθούν και αλλού, αυτές οι ξεχασμένες ποικιλίες θα μπορούσαν να βρουν μια νέα θέση σε μια σύγχρονη αμπελουργία που αντιμετωπίζει υψηλότερες θερμοκρασίες και ολοένα και πιο σπάνιο νερό.
* Μονάδα επιφάνειας που χρησιμοποιείται ακόμα κυρίως στο Ισραήλ και σε αρκετές χώρες της Μέσης Ανατολής. Στο τρέχον ισραηλινό σύστημα, 1 dunam = 1.000 m²


Ο Δρ. Λιόρ Σβίμερ είναι Ισραηλινός αρχαιολόγος και υπεύθυνος πολιτιστικής κληρονομιάς για τη Νότια Περιφέρεια στην Ισραηλινή Αρχή Φύσης και Πάρκων. Ο Δρ. Σβίμερ διευθύνει επισκέψεις και ερευνητικά έργα στο εθνικό πάρκο της Αβδάτ, συνδυάζοντας την αρχαιολογική έρευνα, τη διατήρηση της κληρονομιάς και την ευαισθητοποίηση του κοινού, συμβάλλοντας έτσι στη σύνδεση του αρχαίου παρελθόντος του Νεγκέβ με τις τρέχουσες προσπάθειες για την αναβίωση της αγροτικής του κληρονομιάς.
Φωτογραφία εξωφύλλου: © Ισραηλινή Αρχή Φύσης και Πάρκων