Prej kohësh, tranzicioni energjetik është prezantuar si një çështje teknologjish dhe investimesh. Por, në terren, ai ndërtohet gjithashtu duke u bazuar në kufizime shumë konkrete. Thatësirat, tensionet mbi tokën, mbrojtja e biodiversitetit, varësia nga një burim i vetëm energjie ose pritjet e banorëve tani detyrojnë territoret të përshtatin strategjitë e tyre. Tre përvoja të zhvilluara në Shqipëri, Izrael dhe në Alpet italiane tregojnë se prodhimi i një energjie më të pastër kërkon gjithashtu gjetjen e ekuilibrave të rinj.
Gjatë muajve korrik dhe gusht, 22-med ofron për lexuesit e saj një seri përmbledhjesh tematike. Qëllimi është të eksplorojmë të njëjtën çështje përmes përvojave, nismave dhe pikëpamjeve plotësuese të zhvilluara nga të dyja anët e Mesdheut. Ky artikull është një përmbledhje e tre reportazheve të publikuara nga 22-med, të cilat mund të gjenden në 11 gjuhët e medias.
Stabiliteti energjetik: basti fotovoltaik i Ballkanit, Rajmonda Basha – Shqipëri.
Negevi në mbinxehje: zhvillimi i energjisë diellore kristalizon tensionet, Caroline Haïat – Izrael.
Në Alpet italiane, hidroelektriciteti përballet me klimën, Valentina Saini – Itali.
Asnjë rajon mesdhetar nuk e trajton sot tranzicionin energjetik në të njëjtat kushte. Disa kërkojnë të dalin nga një varësi e vjetër, të tjerët duhet të përballen me efektet e ndryshimeve klimatike ose të përgjigjen ndaj pritjeve të popullsive që dëshirojnë të jenë plotësisht të përfshira në zgjedhjet e zhvillimit. Pas një qëllimi të përbashkët të dekarbonizimit, trajektoret mbeten thellësisht të lidhura me realitetet lokale.
Diversifikimi i burimeve për të forcuar sigurinë energjetike
Në Shqipëri, tranzicioni i përgjigjet fillimisht një nevoje. Prej dekadash, vendi prodhon pjesën më të madhe të energjisë së tij elektrike falë hidroelektricitetit. Një model i konsideruar për një kohë të gjatë si shembullor, por që thatësirat e përsëritura e bëjnë gjithnjë e më të prekshëm. Kur reshjet zvogëlohen, prodhimi bie dhe vendi duhet të importojë më shumë energji elektrike, me pasoja të drejtpërdrejta në ekonominë e tij.
Parku fotovoltaik i Karavastës, i ndërtuar nga kompania franceze Voltalia, ilustron këtë dëshirë për diversifikim. Me kapacitetin e tij prej 140 megavatësh, ai është bërë parku më i madh diellor në Ballkan. Ai furnizon me energji elektrike rreth 220,000 banorë duke shmangur disa dhjetëra mijëra tonë emetime të CO₂ çdo vit. Përtej dimensionit të tij energjetik, projekti ka krijuar vende pune lokale, ka forcuar tërheqjen ekonomike të vendit dhe ka mbështetur ambiciet evropiane të Shqipërisë.
Kjo evoluim pasqyron një ndryshim më të thellë. Qëllimi nuk është më vetëm të prodhohet një energji e rinovueshme, por të ndërtohet një sistem më i qëndrueshëm duke kombinuar disa burime të energjisë elektrike për të rezistuar më mirë ndaj pasigurive klimatike.
Kur tranzicioni energjetik takohet me çështjet sociale
Disa mijëra kilometra larg, në shkretëtirën e Negevit, sfida është e një natyre tjetër. Me një nga normat më të mira të ndriçimit diellor në botë, kjo rajon përbën zemrën e zhvillimit diellor izraelit. Fushat fotovoltaike dhe infrastrukturat po shumohen për të mbështetur ambiciet energjetike të vendit. Por kjo zgjerim shpejt zbulon pyetje të tjera. Komunitetet beduine denoncojnë një presion të ri mbi tokat e tyre, ndërsa ekologët shqetësohen për pasojat mbi ekosistemet shkretinore veçanërisht të brishta. Zhvillimi i energjive të rinovueshme nuk përbën thjesht një ekuacion teknik. Ai detyron të vendoset mes prodhimit të energjisë elektrike, ruajtjes së peizazheve, mbrojtjes së biodiversitetit dhe njohjes së të drejtave të popullatave lokale.
Disa iniciativa tregojnë megjithatë se një ekuilibër tjetër është i mundur. Panele diellore janë instaluar mbi ndërtesa publike ose në fshatra beduine, agrivoltaizmi po eksperimentohet për të bashkuar prodhimin bujqësor dhe energjetik, ndërsa disa kolektivë riinvestojnë të ardhurat e prodhimit të tyre të energjisë elektrike në projekte lokale. Këto përvoja kujtojnë se suksesi i tranzicionit varet gjithashtu nga përfshirja e banorëve dhe aftësia e tyre për të ndarë përfitimet.
Përshtatja e infrastrukturave me një klimë që ndryshon
Në Alpet italiane, është një model energjetik shekullor që po vihet gradualisht në pikëpyetje. Trentino-Alto Adige ka ndërtuar një pjesë të madhe të zhvillimit të tij mbi hidroelektricitetin, duke përfituar nga bollëku i ujit dhe relievet alpine. Por shkrirja e përshpejtuar e akullnajave, zvogëlimi i mbulimit me borë dhe episodet e thatësirës po ndryshojnë thellësisht këtë ekuilibër.
Rënia e prodhimit hidroelektrik e vërejtur vitet e fundit ilustron këtë realitet të ri. Shfrytëzuesit tani po investojnë në sisteme pompimi, mjete dixhitale të afta për të parashikuar evolucionin e rezervave të ujit dhe një menaxhim më të hollësishëm të burimeve të disponueshme. Inovacionet e zhvilluara nga kompani të specializuara lejojnë parashikimin më të mirë të periudhave kritike dhe përshtatjen e funksionimit të instalimeve.
Ndërtimi i ekuilibrave të rinj
Kjo përshtatje nuk i përket vetëm prodhuesve të energjisë elektrike. Kolektivët, studiuesit dhe banorët marrin pjesë gjithashtu në monitorimin e burimit të ujit dhe mbrojtjen e mjediseve natyrore. Tranzicioni energjetik bashkohet këtu me një reflektim më të gjerë mbi menaxhimin e territoreve të përballura me efektet e ndryshimeve klimatike.
Tranzicioni energjetik nuk konsiston vetëm në zëvendësimin e centraleve termike me panele diellore ose diga. Ai detyron të rishikohet përdorimi i tokave, ndarja e ujit, vendi i banorëve në vendimet dhe mënyra e parashikimit të një klime që është bërë më e paqëndrueshme. Çdo territor përballet me trashëgiminë e vet dhe kufizimet e tij. Zgjidhjet që dalin nuk përbëjnë një model universal, por një mozaik përvojash ku Mesdheu përbën sot një laborator të jashtëzakonshëm.
Foto Kryesore: Instituti Arava ka krijuar një qendër jashtë rrjetit të bazuar në një kornizë bashkëpunimi midis ujit, energjisë dhe ushqimit në Al Furaa ©-Shlomi-Amsalem