Τα ελασματοβράγχια (καρχαρίες και σαλάχια), που για χρόνια έχουν δαιμονοποιηθεί, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της ισορροπίας των ωκεανών: ρυθμίζουν τις τροφικές αλυσίδες και προστατεύουν κρίσιμα θαλάσσια ενδιαιτήματα. Ωστόσο, οι πληθυσμοί τους έχουν καταρρεύσει λόγω της υπεραλίευσης, των παρεμπιπτόντων αλιευμάτων (bycatch) και της αυξανόμενης περιβαλλοντικής πίεσης. Στις Βαλεαρίδες Νήσους, το πρόγραμμα SARKO, υπό την καθοδήγηση του Ιδρύματος Marilles, δείχνει ότι μια συντονισμένη προσπάθεια μπορεί ακόμη να αναστρέψει αυτή την πορεία.
Δείκτης IA: Βιβλιοθήκη των μεσογειακών γνώσεων
Το SARKO στη διάσωση των καρχαριών και των ρεγγών
22-med – Ιανουάριος 2026
• Στις Βαλεαρίδες, το έργο SARKO συντονίζει την επιστήμη, την αλιεία και τη διαχείριση των θαλάσσιων περιοχών για να περιορίσει τα ακούσια αλιεύματα και να ενισχύσει την προστασία των καρχαριών και των ρεγγών.
• Στη Μεσόγειο, ευάλωτα είδη με αργή ανάπτυξη μπορούν ακόμη να σωθούν χάρη σε πρωτόκολλα επαναφοράς στο νερό, κατατάξεις προστασίας και την υποστήριξη των ISRA.
#μεσόγειος #βιοποικιλότητα #καρχαρίας #ρέγγα #διατήρηση #αλιεία #ακούσιοαλίευμα #θαλάσσιαπροστατευόμενηπεριοχή #βαλεαρίδες #επιστήμη #διακυβέρνηση
Η Μεσόγειος είναι μία από τις περιοχές του κόσμου όπου οι καρχαρίες και τα σαλάχια απειλούνται περισσότερο. Η ανθρώπινη πίεση συγκεντρώνεται σε μια κλειστή και εντατικά εκμεταλλευόμενη θάλασσα. «Στην πραγματικότητα, περίπου το 50% από τα σχεδόν 80 είδη καρχαριών και σαλαχιών που ζουν στη Μεσόγειο βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση», εξηγεί ο Άλεξ Μπαρτολί, θαλάσσιος βιολόγος, ειδικός στη διατήρηση των ελασματοβράγχιων και μέλος της συμβουλευτικής ομάδας του προγράμματος SARKO.
Η κοινωνική αντίληψη για αυτά τα ζώα δεν αντανακλά τη βιολογική τους πραγματικότητα. «Παρότι οι καρχαρίες θεωρούνται ευρέως ανθεκτικά είδη, στην πραγματικότητα είναι εξαιρετικά ευάλωτοι. Πρόκειται για είδη με αργή ανάπτυξη, καθυστερημένη σεξουαλική ωρίμανση και μικρό αριθμό απογόνων. Γι’ αυτό, όταν δέχονται οποιαδήποτε πίεση, η ανάκαμψη των πληθυσμών τους είναι πιο δύσκολη, επειδή είναι πιο αργή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αναπαραγωγικοί κύκλοι εμφανίζονται μόνο κάθε δύο ή τρία χρόνια», τονίζει ο βιολόγος.
Η ευαλωτότητά τους αυξάνεται ακόμη περισσότερο όταν παγιδεύονται ως παρεμπίπτοντα αλιεύματα (bycatch). «Παρότι ορισμένα είδη μπορεί να φτάνουν σε πολύ μεγάλο μέγεθος, η απουσία θωρακικού κλωβού ή το έντονο στρες που υφίστανται εκτός νερού είναι παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, καθώς η εξέλιξη δεν τα έχει προετοιμάσει για να αντέχουν παραμονή εκτός του υδάτινου περιβάλλοντος», διευκρινίζει ο Μπαρτολί.
Γι’ αυτόν τον λόγο, οι ειδικοί υπογραμμίζουν την ανάγκη να περιοριστεί το bycatch και, όταν αυτό συμβαίνει, να διασφαλίζεται ότι τα ζώα επιστρέφουν στη θάλασσα όσο το δυνατόν πιο γρήγορα και με τη μικρότερη δυνατή βλάβη. «Ωστόσο, στη Μεσόγειο —μια θάλασσα όπου δεν υπάρχουν στοχευμένες αλιείες καρχαριών— το παρεμπίπτον αλίευμα προκύπτει σχεδόν με όλα τα αλιευτικά εργαλεία», προσθέτει.
Άξονες δράσης ενός πρωτοποριακού προγράμματος διατήρησης
Το πρόγραμμα SARKO στοχεύει να ανακόψει αυτή την κρίσιμη πληθυσμιακή κατάρρευση, εστιάζοντας στην ισπανική Μεσόγειο. Αποτελεί μέρος της «Στρατηγικής για τη Διατήρηση των Καρχαριών και των Σαλαχιών» που έχει εκκινήσει η κυβέρνηση των Βαλεαρίδων Νήσων, παρέχοντας επιστημονική γνώση και πρακτικές λύσεις. Με προϋπολογισμό 600.000 ευρώ και χρονικό ορίζοντα τριών ετών, η πρωτοβουλία αυτή επιδιώκει να δημιουργήσει μια ισχυρή επιστημονική βάση για την προστασία και την αποκατάσταση αυτών των ειδών.
Όπως εξηγεί ο Πάμπλο Ροντρίγκεθ Ρος, συντονιστής του προγράμματος SARKO και επικεφαλής των Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών στο Ίδρυμα Marilles, το SARKO δομείται γύρω από τρεις βασικούς στρατηγικούς άξονες.
Πρώτον, περιλαμβάνει στενή συνεργασία με τον αλιευτικό τομέα, με στόχο τη βελτίωση των πρακτικών απελευθέρωσης καρχαριών και σαλαχιών που αλιεύονται κατά λάθος, ώστε να περιοριστούν οι τραυματισμοί και να αυξηθούν οι πιθανότητες επιβίωσής τους. Παράλληλα, επιδιώκει την ενίσχυση της προστασίας των ειδών αυτών μέσω της ένταξής τους σε επίσημους καταλόγους προστατευόμενων ειδών.
Επιπλέον, το SARKO προωθεί τις Περιοχές Σημαντικές για Καρχαρίες και Σαλάχια (ISRA – Important Shark and Ray Areas), δηλαδή κρίσιμες περιοχές για τα συγκεκριμένα είδη, με στόχο τη δημιουργία περισσότερων και αποτελεσματικότερων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών.
Πρόκειται για ένα πρόγραμμα που εμπλέκει όλους τους σχετικούς τομείς, από τον αλιευτικό κόσμο και την ακαδημαϊκή κοινότητα έως τη διαχείριση του θαλάσσιου χώρου. «Είμαστε πεπεισμένοι ότι αυτή η διεπιστημονική προσέγγιση, η οποία λαμβάνει υπόψη τους πιο κρίσιμους εμπλεκόμενους φορείς, είναι ο καλύτερος τρόπος για να σημειωθεί ουσιαστική πρόοδος στη διατήρηση αυτών των οργανισμών», τονίζει ο Ροντρίγκεθ Ρος.
Καλές πρακτικές αλιείας
Σήμερα, περίπου 30 είδη καρχαριών και σαλαχιών που απαντώνται στα ύδατα της ισπανικής Μεσογείου προστατεύονται, καθώς απειλούνται με εξαφάνιση και περιλαμβάνονται στο Παράρτημα ΙΙ της Σύμβασης της Βαρκελώνης. Επιπλέον, η Γενική Επιτροπή Αλιείας για τη Μεσόγειο (GFCM) θεσπίζει δεσμευτικές συστάσεις που υποχρεώνουν τα κράτη-μέλη να προστατεύουν αυτά τα απειλούμενα είδη. Το πρόγραμμα SARKO επιδιώκει να επεκτείνει το υφιστάμενο καθεστώς προστασίας και έχει καταθέσει σειρά επίσημων αιτημάτων, βασισμένων στα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Όπως προσθέτει ο συντονιστής του προγράμματος, «εάν επιτευχθούν οι στόχοι μας, θα μπορούσαμε να εξασφαλίσουμε την προστασία για τρία ή τέσσερα επιπλέον είδη ελασματοβράγχιων ήδη μέσα στη φετινή χρονιά».
Η συνεργασία με τον αλιευτικό τομέα είναι καθοριστικής σημασίας· γι’ αυτό και ενισχύονται τα πρωτόκολλα βέλτιστων πρακτικών μέσω εκπαιδευτικών εργαστηρίων που απευθύνονται σε επαγγελματίες αλιείς. «Κατά τη διάρκεια αυτών των εργαστηρίων, τους εκπαιδεύουμε στην αναγνώριση των προστατευόμενων ειδών και στην απελευθέρωσή τους με τεχνικές χειρισμού και διαχείρισης που ελαχιστοποιούν τη βλάβη για το αλιευόμενο ζώο, διασφαλίζοντας παράλληλα την ασφάλεια του αλιέα και την επιβίωση του δείγματος», εξηγεί ο θαλάσσιος βιολόγος Άλεξ Μπαρτολί.
Στα τέλη του 2025 πραγματοποιήθηκε το πρώτο εργαστήριο σε συνεργασία με την Αδελφότητα Αλιέων της Ίμπιζα (Cofradía de Pescadores de Ibiza), με στόχο «μηδενική θνησιμότητα μετά από τυχαία σύλληψη». Οι εκπαιδευτικές αυτές δράσεις θα συνεχιστούν και το 2026.
Κεντρική Φωτογραφία: Περίπου 50% από τα περίπου 80 είδη καρχαριών και ρεγγών της Μεσογείου είναι απειλούμενα © Ίδρυμα Marilles