Ka shumë kohë që e kam përfytyruar Mesdheun nga një imazh i gatshëm. Ai dukej si « natyror » për një francez ose një evropian: Evropa, në veri, është lart, dhe bregu tjetër, afrikan dhe arab, në jug, është poshtë. Por kjo përfaqësim, shumë e përhapur dhe dominuese, nuk është gjë tjetër veçse një konvencë, shumë kohë e padiskutueshme. Gjeografi andaluzian, Al Idrissi, i cili punonte për mbretin Roger II të Normandisë, në Siçili, e përfaqësonte Mesdheun krejt ndryshe: Afrika është lart dhe Evropa poshtë.
Kur e pashë për herë të parë këtë hartë të Al Idrissit dhe zbulova këtë kap tjetër, isha si i humbur, nuk kisha më asnjë pikë referimi për t'u orientuar në këtë det midis tokave që formon Mesdheu.
Është koha e duhur për të mësuar të zhvendosim vështrimin tonë, për të variuar perspektivat tona, që supozohet të jenë « gjeografike », dhe për të njohur hartat mendore që janë të printuara në kokat tona. Ato formojnë vështrimin që ne kemi mbi botën.
Një befasi e madhe ndodh kur përjetojmë një Mesdhe tjetër, paralele, në rënie ose longitudinale, përmes këtij gishti të gjatë deti prej 800 km që vizaton Adriatiku. Një perspektivë tjetër shfaqet atëherë, duke ecur, në atë që i përket botës mesdhetare, por jo vetëm.
Predrag Matvejevitch, autori i njohur i Bréviaire méditerranéen, na kishte paralajmëruar: « Atlantiku ose Paqësori janë dete distancash, Mesdheu një det fqinjësie, Adriatiku i intimitetit. »
Ky intimitet bie në sy kur vizatojmë një itinerar nga Rijeka, në Kroaci, deri në Sarandë, në Shqipëri. Ka si një evidencë, që vjen nga largësitë e historisë, shtresa të përbashkëta, të ndërthurura, ku lidhen rivalitetet e perandorive, përmes fuqisë së Serenissimës, Republikës së Venecies që ka zgjeruar ndikimin e saj mbi tërë këtë det, e cila është bërë kryesisht veneciane, përballë fuqisë së Turqisë së Madhe, të Perandorisë Osmane që i është kundërvënë me vendosmëri dhe ka shkaktuar përplasje të shumta midis këtyre fuqive rivale, njëra krishtere, tjetra myslimane.
Ky Mesdhe paralel është kështu e kaluar nga shumë gjurmë arkitekturore, forte dhe citadela, që dëshmojnë për kufij, flukse dhe rikthime të popullsive, përmes luftërave të ashpra që kanë bërë historinë gjatë këtij boti, njëkohësisht të copëtuar dhe thellësisht të lidhur.
Veçoritë e intimitetit midis këtyre qyteteve të një Adriatiku mesdhetar janë aty: veranda dhe gjethe rrushi, teraca dhe ullinj, kafe a la turca dhe ekspres italian, erë e fuqishme, la bora, që trondit ishujt si dhe gadishujt që shtrihen në det dhe na kujton universin vullkanik dhe shumë tërmete që karakterizojnë këtë rajon të botës, aty ku pllakave të tokës Eurasiane dhe Afrikane përplasen, në thellësi.
Intimiteti dëshmon për këto përplasje, për këto fërkime të shumta që krijojnë një afërsi reale, në mënyrat e jetesës, dhe një ndjenjë të fortë distance, në përkatësitë e shpallura. Kryqi dhe Hëna bashkëjetojnë, dhe nuk bashkëjetojnë, sipas periudhave të historisë, lojërave të kufijve dhe rivaliteteve të perandorive. Si është sot?
Një devijim nga fiksioni na bën të hyjmë, akoma më mirë, midis kullave dhe kthesave të këtij Mesdheu paralele. Është në një ishull të vogël Adriatik që Ante Tomić[1] zhvillon tregimin e tij ose përrallën e tij të shijshme « Fëmijët e Shën Margerit ». Një komandant policie, pak i çmendur dhe jo shumë i ndershëm, vendos të transformojë burgun e tij në dhoma pritjeje. Ai kërkon të përfitojë nga festa e madhe popullore të ishullit, Shën Margerita, duke shitur kebab, këtu të quajtur čevapčiči, që ai nuk di vërtet si të gatuaj.
Por i burgosuri i tij, Selim, refugjat sirian i mbetur në ishull, i cili është specialiteti familjar, i propozon atij t'i përgatisë. Është një festë e vërtetë, e gëzueshme, që po vjen, ku kuzhina ribashkon lidhjet e fshehura, ku kufijtë midis njëri-tjetrit zbehen. « Mijëra vjet para se paraardhësit tanë kroatë të vendoseshin në këto toka, të dashur, ne kemi ngrënë čevačpiči këtu. Këtu është çfarë është autenticiteti mesdhetar. (…) Popujt dhe fetë e tyre janë luftuar ashpër në këto toka, por shumë më shpesh janë përzier, kanë bashkëpunuar, kanë shkëmbyer këngë, histori dhe receta të qengjit në spit, të djathit të dhisë, të lakrës së mbushur, të risotos me inkë sepje dhe čevačpiči.
Me një fjalë, gjithçka është njësoj autentike dhe inautentike në botën tonë mesdhetare. Gjithçka është njësoj e vërtetë dhe njësoj e rreme». Si të thuash më mirë se kjo përrallë, një apologji e vërtetë ku ndizet, përfundimisht, një pasion i papritur midis Silvijas, vajzës së bukur të policit, dhe të bukurit Selim, i cili e çon atë deri në Marsejë… ku ata kishin fëmijë shumë të bukur!
Do të vazhdojë…
Thierry Fabre
Founder of the Rencontres d’Averroès, in Marseille.
Writer, researcher and exhibition curator. He directed the magazine La pensée de midi, the BLEU collection at Actes-Sud and the programming of Mucem. He created the Mediterranean program of the Institute of Advanced Studies of Aix-Marseille University.
He is responsible for the editorial responsibility of 22-med.