Απέναντι στην επιτάχυνση των οικολογικών ανισορροπιών στη Μεσόγειο, η ελληνική αποστολή της Monaco Explorations συνδύασε την επιστημονική παρατήρηση, την επιτόπια πειραματική έρευνα και τη συμμετοχή των πολιτών. Τα θαλάσσια λιβάδια, το πλαγκτόν, τα χωροκατακτητικά είδη και οι θαλάσσιες χρήσεις μελετήθηκαν μέσω αναπαραγώγιμων πρωτοκόλλων. Η πρόκληση είναι σαφής: η παραγωγή χρήσιμων δεδομένων, η ενίσχυση των εργαλείων παρακολούθησης και η μετατροπή της γνώσης σε μοχλό δράσης για πολιτικές προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος.
Κατά την περίοδο των εορτών, το 22-med διασταυρώνει και θέτει σε προοπτική λύσεις που έχουν αποτελέσει αντικείμενο άρθρων στο γαλλικό μέσο Marcelle με άρθρα για την ίδια θεματολογία που δημοσιεύθηκαν στο 22-med.
Περίληψη των άρθρων του δημοσιογράφου Olivier Martocq που δημοσιεύθηκαν στο 22-med στις 6 και 13 Νοεμβρίου 2025
Ξεκινώντας το φθινόπωρο, μεταξύ Βόλου, Αλοννήσου και Σύρου, η ελληνική αποστολή επιστρέφει δεκαπέντε χρόνια μετά από μια αρχική επιστημονική εκστρατεία στις ίδιες περιοχές, η οποία στόχευε στη μέτρηση των ταχύτατων αλλαγών στα οικοσυστήματα της Μεσόγειος και στη δοκιμή εργαλείων ικανών να μετατρέψουν την παρατήρηση σε δράση. Τα θαλάσσια δάση φυκιών, το πλαγκτόν, τα χωροκατακτητικά είδη και η συμμετοχή των πολιτών αποτέλεσαν τη βάση αυτής της επιστημονικής και πολιτικής προσέγγισης.
Η Μεσόγειος παραμένει μία από τις πλουσιότερες δεξαμενές βιοποικιλότητας στον κόσμο, καθώς σε μια σχετικά μικρή γεωγραφική έκταση συγκεντρώνει σημαντικό ποσοστό της παγκόσμιας θαλάσσιας πανίδας. Ωστόσο, αυτός ο πλούτος υφίσταται πολλαπλές πιέσεις που σχετίζονται με την επιταχυνόμενη θέρμανση, την υπεραλίευση, την τουριστική υπερφόρτωση των ακτών και τη χρόνια ρύπανση. Η ελληνική αποστολή εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο, με τη φιλοδοξία να παραγάγει χρήσιμα δεδομένα για τη λήψη δημόσιων αποφάσεων και για τους διαχειριστές των Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές.
Μια επιστημονική πλατφόρμα απλή και κινητή
Η αποστολή βασίστηκε σε ένα καταμαράν νέας γενιάς, σχεδιασμένο ώστε να περιορίζει το περιβαλλοντικό του αποτύπωμα. Εξοπλισμένο με φουσκωτά πανιά, φωτοβολταϊκά πάνελ, γεννήτριες υδρογόνου και ηλεκτρικούς κινητήρες, το σκάφος λειτούργησε ως μια ευέλικτη επιστημονική πλατφόρμα. Αθόρυβο και ενεργειακά αποδοτικό, επέτρεψε την εργασία σε μικρή απόσταση από τις ακτές και εντός των Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές χωρίς να διαταράσσει τα υπό μελέτη οικοσυστήματα.
Εν πλω, οι επιστήμονες εφάρμοσαν ελαφριές και αναπαραγώγιμες μεθόδους. Πραγματοποιήθηκαν οπτικές καταμετρήσεις κατά τις καταδύσεις, δειγματοληψίες ιζημάτων, χρήση διχτυών πλαγκτόν, καθώς και μετρήσεις θερμοκρασίας, αλατότητας, pH και οξυγόνου καθ’ όλη τη διάρκεια του ταξιδιού. Η σχεδόν καθημερινή απεικόνιση του πλαγκτόν συμπλήρωσε αυτά τα εργαλεία, προσφέροντας μια λεπτομερή εικόνα της υγείας των υδάτων που διασχίστηκαν. Έτσι, το σκάφος λειτούργησε ταυτόχρονα ως ερευνητικό εργαλείο και ως μέσο διαμεσολάβησης, αποδεικνύοντας ότι η καθαρότερη ναυσιπλοΐα είναι συμβατή με τις απαιτήσεις της επιστημονικής έρευνας.
Δάση από φύκια και οικολογικές ανισορροπίες
Το έργο MAR4PAST επέτρεψε τη σύγκριση της σημερινής κατάστασης των θαλάσσιων δασών φυκιών με εκείνη που είχε καταγραφεί δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα. Τα ευρήματα είναι σαφή σε αρκετές περιοχές: τα οικοσυστήματα αυτά έχουν υποχωρήσει. Η εξαφάνιση ή η σπανιότητα των μεγάλων θηρευτών έχει ευνοήσει τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό των φυτοφάγων οργανισμών, οι οποίοι βόσκουν χωρίς περιορισμούς, αποδυναμώνοντας μόνιμα τα αλγικά ενδιαιτήματα.
Ωστόσο, μία εξαίρεση ξεχωρίζει εντός της Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή Αλοννήσου, στη θέση Πιπέρι. Εκεί, τα θαλάσσια δάση φυκιών διατηρούνται χάρη σε μια τροφική ισορροπία που εξακολουθεί να λειτουργεί. Οι ροφοί και οι μεσογειακές φώκιες επιτελούν τον ρόλο τους ως θηρευτές, περιορίζοντας τους φυτοφάγους οργανισμούς και επιτρέποντας την αναγέννηση των φυκιών. Η αντίθεση αυτή αποτυπώνει με σαφήνεια την αποτελεσματικότητα των μέτρων προστασίας όταν αυτά είναι αυστηρά και παρακολουθούνται συστηματικά στο πέρασμα του χρόνου.
Εισβολείς και πρακτικές απαντήσεις
Η εξάπλωση των ξενικών ειδών αποτελεί ένα από τα πιο ανησυχητικά σημάδια που καταγράφηκαν κατά τη διάρκεια της αποστολής. Το πρόγραμμα συμμετοχικής επιστήμης EXOFISHMED κινητοποίησε εθελοντές δύτες, εκπαιδευμένους σε τυποποιημένα πρωτόκολλα. Τα αποτελέσματα δείχνουν μια σαφή αύξηση του αριθμού των ξενικών ειδών που μετακινούνται νοτιότερα στη Ελληνική Μεσόγειος.
Ανάμεσά τους, το λαγοκέφαλο και το λεοντόψαρο προκαλούν ιδιαίτερα σοβαρά προβλήματα. Το πρώτο καταστρέφει τα θαλάσσια δάση φυκιών, ενώ το δεύτερο, ένα ιδιαίτερα αρπακτικό σαρκοφάγο είδος, αποδεκατίζει τους μικρούς πληθυσμούς ψαριών χωρίς να έχει εντοπιστεί φυσικός θηρευτής. Η εξάπλωσή τους ευνοείται από την άνοδο της θερμοκρασίας της θάλασσας και το άνοιγμα της Διώρυγα του Σουέζ.
Απέναντι σε αυτή την κατάσταση, οι επιστήμονες προκρίνουν ρεαλιστικές και πρακτικές λύσεις. Η στοχευμένη αλιεία του λεοντόψαρου, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί και γαστρονομικά, φαίνεται να αποτελεί μία από τις πιο άμεσα εφαρμόσιμες λύσεις, υπό την προϋπόθεση ότι θα οργανωθεί μια κατάλληλη αλυσίδα διάθεσης και θα ενημερωθεί το κοινό.
Το πλαγκτόν ως κεντρικός δείκτης
Μέσω του προγράμματος PlanctoMed, η αποστολή ανέδειξε τον κεντρικό ρόλο του πλαγκτόν, τον πραγματικό παλμό της Μεσόγειος. Τα καθημερινά δείγματα αποκάλυψαν μεγάλη ποικιλία πλαγκτόν — σε ορισμένες καλά διατηρημένες περιοχές μάλιστα απροσδόκητη. Αντίθετα, κοντά σε λιμάνια και έντονα ανθρωπογενείς ζώνες, η υποβάθμιση είναι άμεση και εμφανής.
Η παρακολούθηση του πλαγκτόν εντάσσεται σε μια μακροπρόθεσμη στρατηγική που συντονίζεται από το δίκτυο Plankton Planet. Στόχος της είναι η συγκρότηση ενός βιώσιμου δικτύου παρατήρησης, με τη συμμετοχή τόσο επιστημόνων όσο και πολιτών. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει τη άμεση σύνδεση της κατάστασης του πλαγκτόν με τις πιέσεις που δέχεται το περιβάλλον, προλαμβάνοντας τις ευαλωτότητες ολόκληρης της τροφικής αλυσίδας. Παράλληλα, οι δειγματοληψίες ιζημάτων κατέστησαν δυνατή την αποτίμηση της παρουσίας μικροπλαστικών, αναδεικνύοντας τη διαρκή επιβάρυνση από διάχυτη ρύπανση ακόμη και στον θαλάσσιο πυθμένα.
Συμμετοχική επιστήμη και πολιτική κατεύθυνση
Πέρα από τα οικολογικά ευρήματα, η ελληνική αποστολή δοκίμασε εργαλεία που στοχεύουν στην άμεση εμπλοκή των ανθρώπων που δραστηριοποιούνται στο πεδίο. Το SailingBox, ένα εργαστήριο επί του σκάφους που μετρά συνεχώς βασικές παραμέτρους του νερού, ανοίγει τον δρόμο για μαζική συλλογή δεδομένων από ερασιτέχνες ναυτικούς, αλιείς ή εμπορικά πλοία. Έτσι, κάθε ταξίδι μπορεί να μετατραπεί σε μια πολύτιμη γραμμή δεδομένων για την παρακολούθηση της θαλάσσιας κλιματικής αλλαγής.
Η συμμετοχική βαθυμετρία έρχεται να απαντήσει σε ένα ακόμη μείζον ζήτημα: την έλλειψη γνώσης σχετικά με τον βυθό της Μεσόγειος. Μέσω της κοινής χρήσης δεδομένων βάθους από βυθόμετρα, οι ναυτιλλόμενοι συμβάλλουν στην κάλυψη ενός σημαντικού χαρτογραφικού κενού που εξακολουθεί να αφορά τη συντριπτική πλειονότητα των θαλάσσιων πυθμένων. Η γνώση αυτή είναι καθοριστική για την κατανόηση της κυκλοφορίας των υδάτων, των ζωνών ανόδου θρεπτικών στοιχείων και των οικολογικών διαδρόμων.
Η αποστολή έδωσε επίσης ιδιαίτερη έμφαση στη διαμεσολάβηση με το ευρύ κοινό, και ειδικά με τα παιδιά. Εργαστήρια, περιοδεύουσες εκθέσεις, παρατηρήσεις πλαγκτόν και εμβυθιστικές εφαρμογές κατέστησαν ορατά φαινόμενα που συχνά παραμένουν αφηρημένα. Για τους υπεύθυνους του έργου, αυτή η διάσταση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την επιστημονική δράση: χωρίς κοινωνική συμμετοχή, τα εργαλεία και τα δεδομένα παραμένουν αναποτελεσματικά.
Όλο αυτό το έργο εντάσσεται σε έναν σαφή πολιτικό στόχο που υποστηρίζεται από το Μονακό και τους εταίρους του: την αύξηση των Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών στη Μεσόγειο κατά 30% έως το 2030, με αποτελεσματικά σχέδια παρακολούθησης και λειτουργικά εργαλεία. Η ελληνική αποστολή δεν περιορίζεται στη διάγνωση της κατάστασης· σκιαγραφεί μια μεθοδολογία μετάβασης από την παρατήρηση στη λήψη αποφάσεων και τη μετατροπή των οικολογικών ευαλωτοτήτων σε μοχλούς συλλογικής δράσης.
Φωτογραφία Κάλυψης: Ο Πρίγκιπας Σοφός Αλβέρτος Β' του Μονακό στο καταμαράν MODX ®Maeva Bardy